Osmanlijske džamije u Novom Pazaru kao dio islamsko-orijentalne kulturne baštine

Osmanlijska civilizacija je u širokoj plejadi islamskih umjetnosti poklanjala i davala izuzetnu prednost arhitekturi, a u tom okviru posebno džamiji, kao centru vjerskog i društvenog kretanja muslimanske zajednice. Džamije služe, prije svega, za obavljanje namaza /molitve/, one su mjesto vjerskog molitvenog bogosluženja, razgovora o zajedničkim pitanjima i vjerskog podučavanja. Dakle, džamijama je u islamskoj arhitekturi pridavan veliki značaj. One su trajale najduže, zato što su kao objekti namijenjeni cijeloj zajednici. Osmanlijska država, kao muslimanska država, nije odstupala od osnovnih principa korišćenja islamskog vjerskog objekta. Džamije su postale i centrom muslimanskog grada, oko kojih se formiralo novo gradsko naselje. Građevinski kompleks džamija se sastojao od nekoliko cjelina, kao i objekata različite namjene, među kojima zauzimaju mjesto abdesthana, mekteb, šadrvan, imaret, medresa, musafirhana, administrativne zgrade, radnje, dućani i dr. Rijetko je gdje neka civilizacija ostavila tako bogatu kulturnu baštinu kao što je to slučaj sa Novim Pazarom. Iz vremena Turaka Osmanlija ostalo je niz značajnih objekata duhovne vrijednosti, kao što su: Altun-alem džamija, Lejlek džamija, Bor džamija i Svojborska džamija. Sve ove džamije su izgrađene u turskom klasičnom stilu i bile su jedan od najupečatljivijih reprezenata osmanlijske arhitekture i civilizacije. Džamije su građene sa kamenom i tremom na četiri stuba.

Altun-alem džamija je jedna od najpoznatijih osmanlijskih duhovnih zdanja arhitektonskih građevina i građena je zajedno sa vjerskom školom. Napravio ju je čuveni majstor graditelj Abdu-l-Gani u prvoj polovini 16. stoljeća. Velelepna zgrada sa predvorjem prekrivena je kupolama koje nisu karakteristične za ovo područje.

Bor džamija (Hadži-Hurem), također novopazarska džamija, je prvobitno bila mesdžid, što ukazuje i hronologram uklesan na kamenoj ploči: Ovaj časni mesdžid sagradio je sadašnji rob (Božiji)Hadži Hurem. Bože, primi njegovo djelo, tako Ti časne Ćabe. I završi sa imanom (vjerom) život Tvog roba Hurema. Dakle, ovaj natpis, očuvan iznad ulaza što vodi iz trema u njen glavni dio, ukazuje da ju je napravio Hadži-Hurem 1561. godine. Krajem 1660. Godine, turski putopisac Evlija Čelebi spominje Hadži-Huremovu džamiju kao jednu od najznamenitijih u ovom gradu.

Lejlek džamija (mala džamija), koju je, na osnovu nekih predanja, izgradio Ahmed–beg i koja je pokrivena kupolom (kubetom). Ova džamija više liči na neko veoma monumentalno turbe. Njena građevina ukazuje da je ona kasnije izgrađena, u 18. stoljeću. Svojborska džamija. Prema očuvanom kamenom natpisu, ova džamija je podignuta 1836. godine od strane novopazarskog muteselima Ejub-paše. Danas Ejub-pašina džamija ima još samo zanimljivo dekorisan enterijer.

Bajramli ili Parička džamija. O ovoj džamiji nema sigurnih podataka kada je tačno izgrađena, ali se matra jednom od najstarijih džamija u Novom Pazaru. To potvrđuje i njena arhitektonska vrijednost. Međutim, kao i sve džamije iz tog dalekog vremena, doživjela je, možemo slobodno reći, jednu nekontrolisanu rekonsrukciju, o kojoj se itekako trebalo voditi računa.

Ćalep verdi ili Hadži-Kadijina džamija. Godina izgradnje ove džamije, prvobitno mesdžida, spominje se 1540. god. Ova džamija je imala i svoj vakuf, kao i trgovačke radnje i mekteb. Kao i ostale džamije iz turskog vakta, i ova je nekoliko puta renovirana; zapaljena je 1689. godine, a obnovio ju je, pretpostavlja se, 1765. godine Ismail-paša, vjerovatno od strane onoga koji je bio mutesarif u Novom Pazaru. Ona je jedno vrijeme i nazivana po njegovom imenu. Nepoznato je ko je bio Hadži-Kadija, čije ime džamija danas nosi.

Ferhadija ili Trebinjska džamija. I ova džamija se spominje kao mesdžid 1540. godine, po Hadži-Ferhadu, kao jedna od manjih brats t veničkih, tj. p l e - m e n - s k i h džamija, koje su po g r a d - skim ili seoskim mahalama gradila pojedina bratstva uz pomoć cjelokupnog muslimanskog stanovništva. Smatra se da je naziv „Trebinjska“ dobila 1878. godine po muhadžirima iz Trebinja, koji su se u Novi Pazar doselili nakon Berlinskog kongresa.

Mentesli Alije ili Tabak Isak džamija. Spominje se kao mesdžid još iz vremena prvih godina izgradnje Novog Pazara, 1468/69. godine. Jedna ulica je, također, nosila naziv po imenu Mentesli Aliji, koji je svakako pripadao poznatim i uvaženim ličnostima tog vremena u ovom gradu. Ona je u svom postojanju mijenjala nekoliko puta naziv. Jedno vrijeme je nazivana „Tabak Isakova džamija“, a pretpostavlja se da se radi o jednoj ličnosti sa dva imena. Od kraja prošlog stoljeća naziva se Šaronjskom džamijom, najvjerovatnije zbog Šaronjaca, koji se brinu o njenom održavanju.

Sinan-begova ili Osman-pašina džamija. Smatra se da nosi naziv po Sinanu rudaru, čija se ulica spominje, u popisu, 1528. godine. Ova džamija je stradala 1689. godine. Kasnije ju je obnovio Osman-paša Topal iz Niša 1728. godine, tako da i danas nosi naziv „Osman-pašina džamija“.