Uticaj orijentalnih jezika na oblikovanje islamske civilizacije

Nadir ef. Dacić, glavni imam medžlisa Prijepolje, odbranio je master rad na Filološkom fakultetu Univerziteta u Beogradu, dana 16.11.2010.godine, pred komisijom u sastavu prof. dr. Darko Tanasković, mentor, prof. dr. Ljubiša Rajić i prof. Dr. Vesna Polovina - članovi komisije. Predmet istraživanja ovog rada su orijentalni jezici: arapski, persijski i turski, njihov nastanak i razvoj, književnost na ovim jezicima, kao i uticaj ovih jezika na stvaranje i oblikovanje islamske civilizacije.

U poglavlju Kur'anska teorija o jeziku i govoru, Dacić je naveo mišljenja većine vodećih islamskih učenjaka, na osnovu teksta Kur'ana, o jeziku kao najvećem daru od Boga datom čovjeku, kojim iskazuje svoja osjećanja, ostvaruje svoje potrebe kroz komunikaciju sa drugima i sl., kao i o raznovrsnosti i različitosti jezika. Darujući čovjeku sposobnost govora i stvaranjem različitih jezika, Stvoritelj je uputio ljude jedne na druge.

Ti kontakti, nova saznanja, stvaranja i kreacije neminovno su silile čovjeka da se služi i riječima drugih ljudi sa ciljem ostvarivanja kvalitetnije i potpunije komunikacije. Komentatori, odnosno tumači Kur'ana, daju zanimljive teorijske spoznaje do kojih su došli i donose istovjetna tumačenja, jer je riječ o jedinstvenom stavu u tumačenju. Sažeto rečeno, iz navedenih komentara nameću se sljedeće spoznaje u vezi sa ljudskim jezicima: ljudski jezici su Znak Božanskoga, ljudski jezici su različiti, izgovor ljudskih jezika se razlikuje, ljudski jezici imaju različit zvuk i glas, baštinici istoga jezika pa i najbliži srodnici, kakvi su npr. braća, nemaju isti glas, ljudski jezici razlikuju se po svojoj (jezičkoj) strukturi i (gramatičkim) pravilima, premda su jedinstveni po značenjima, samo Uzvišeni Bog zna broj različitih ljudskih jezika.

Sva tumačenja potvrđuju činjenicu raznovrsnosti ljudskih jezika. Sveukupna ljudska povijest sasvim potvrđuje i dokazuje kur'ansku tezu o pluralnosti jezika kojima se ljudski rod služio i danas služi, navodi ef. Dacić u svome radu Kroz poglavlje Orijentalni jezici i njihov uticaj kod nas, riječ je o orijentalizmima, odnosno riječima turskog, arapskog i perzijskog jezika, koje su u našem jeziku nezaobilazni fundus, koji je obogatio naš jezik, jer su oni unijeli u našu kulturu specifične odlike jedne kulture čija je duhovnost stalno prisutna.

Imajući tu činjenicu na umu, odnos prema orijentalizmima ne može biti isti kao prema drugim stranim riječima, iz prostog razloga što su te riječi u našem jezičkom fondu već nekoliko stoljeća i ne ponašaju se kao strane riječi niti ih tako doživljavamo, jer mi za takve riječi, ustvari, i nemamo zamjene. U daljem dijelu rada govori se o arapskom, persijskom i turskom jeziku. Prikazan je nastanak i razvoj arapskog jezika, kao i značaj arapskog jezika za svakog muslimana. Razlog tome je taj što je zadnja Objava - Kur'an spuštena na tom jeziku. Glavna zahvala u očuvanju arapskog u njegovoj originalnoj formi pripada Kur'anu, koji svojom stilistikom vječno čuva sržna pravila arapskog jezika.

Posebnu poziciju arapski jezik zauzima kod velikog broja sljedbenika islama kojima nije maternji jezik, kod kojih, bez razlike na kom dijelu planete se nalazi, ima status svetosti, zbog čega ga uče i djeca i odrasli. Pošto je arapski jezik jezik Kur'ana i vjerskih obreda svih muslimana na zemaljskoj kugli, svejedno da li sljedbenik islama govori arapskim, nije čudo što je ostavio duboke tragove u jezicima svih zajednica okupljanih u islamu. Nakon arapskog, u radu je predstavljen persijski jezik, koji je nakon arapskog najvažniji islamski jezik, koji je korišćen kao glavni književni i kulturni jezik na širokim prostorima od Kine do Turske, ostavio snažan trag u turskom i urdu, a preko turskog jezika izvršio je uticaj i na veliki broj drugih jezika, uključujući i srpski.

Persijski jezik je od početka svog nastanka i razvoja, pa do današnjeg dana, uvijek bio nosilac islamske i iranske filozofije, misli i umjetnosti u svim krajevima svijeta i prenosio je najuzvišenija osjećanja i moralne osobine iranskog naroda svim stanovnicima svijeta. U prošlosti, i u velikom dijelu Azije je učenje persijskog jezika bilo uobičajeno i čak su ljudi bili ponosni što ga uče. Na taj način je persijski jezik vijekovima bio zvanični, naučni i čak dvorski jezik na teritoriji indijskog polukontinenta i Osmanskog carstva, i napisani su ovim jezikom veliki broj rječnika i knjiga iz oblasti historije, morala, gramatike i kritike poezije. Veliki broj riječi koje se učestalo koriste u današnjem savremenom srpskom jeziku persijskog su porijekla.

U persijskom i srpskom postoje riječi koje su stranog porijekla u odnosu na oba jezika ali koje su se u njima odomaćile, poput riječi: badem, zejtin, bajram. Kur'an je izvršio veliki uticaj na persijski jezik. Ovaj bogati i lijepi jezik postao je, pod tim uticajem, još bogatiji i ljepši. Većina Iranaca je neposredno nakon spuštanja Objave primila islam od srca, uspostavljajući odmah direktan kontakt sa njenim glavnim izvorom, što je, dalje, uzrokovalo da je veliki broj ljudi dospio do spoznaje vjere na jednom visokom nivou.

Učenje Kur'ana je bilo obavezno u starim iranskim školama, pa su se djeca od najranijeg djetinjstva navikavala na jezik Kur'ana, obogaćujući svoj sopstveni rječnik. Putem molitvi, koje se obavljaju na arapskom jeziku u čitavom islamskom svijetu, veliki broj manje pismenih stanovnika je, također, upoznao mnoge arapske i kur'anske riječi, što je bio još jedan put kojim su kur'anske riječi prešle u persijski. Kao što je persijski jezik bio pod uticajem arapskog jezika i književnosti, isto tako je arapska književnost obogatila persijsku u mnogim aspektima. Odnos persijskog i arapskog jezika stoljećima predstavlja prijateljski odnos.

Uzajamni uticaj oba jezika je obostrana moralna razmjena, koja je, naravno, vezana za minula vremena. Persijski i arapski jezik i književnost se na naučnom i istraživačkom nivou dopunjuju zbog njihove čvrste veze i uzajamnog uticaja. Persijski jezik je drugi jezik islamskog svijeta. Najdragocenija pisana književna, umjetnička, naučna i mistička djela Irana i islama su pisana ovim jezikom i predstavljena naučnim i akademskim centrima svijeta. Na kraju rada, riječ je o turskom jeziku, kojim govori oko 70 miliona ljudi.

Njegovim raznim dijalektima se govori i među turskim manjinama u 35 drugih država van Turske, posebno na teritorijama koje su nekada bile dio Osmanskog carstva, kao što je: Bugarska, Rumunija, Makedonija, Sirija, Grčka (posebno Zapadna Trakija) i Palestina (turski Jevreji). Preko dva miliona ljudi govori turski jezik u Njemačkoj, a postoji prilično velik broj turskih zajednica u Austriji, Belgiji, Francuskoj, Holandiji, Švajcarskoj i Velikoj Britaniji. Opisan je razvoj ovog jezika koji je u svojoj evoluciji prošao kroz nekoliko etapa.

Dalje je riječ o osmansko-turskom jeziku (turski: Osmanlı Türkçesi, otomanski turski), koji je varijanta turskog jezika i koji se upotrebljavao kao upravni književni jezik Osmanskog carstva, sadržavajući velike pozajmice iz persijskog jezika, koji je zauzvrat sam bio prepun pozajmica iz arapskog jezika. Nakon reformi koje je 1928. godine sproveo Mustafa Kemal Ataturk, pojavio se homogeniziraniji turski, s manje uticaja iz arapskog i persijskog i koristeći latinično pismo. Turska književnost pod uticajem islamske civilizacije se može podijeliti u dvije zasebne grupe: istočnu tursku književnost i zapadnu tursku književnost.

Istočna turska književnost je, što se tiče forme i sadržine, nastala pod snažnim uticajem islamske arapske i posebno persijske književnosti. Divanska književnost, po uzoru na persijski termin divan, bila je karakteristična za dvorsku elitu, te nije sadržavala objektivne slike o društvenim zbivanjima. To je bila više tradicionalna, konzervativna i književnost koja je prekomjerno ostajala privržena principima retoričke discipline. Divanska književnost je preuzela mnoge lekseme iz persijskog jezika i, štaviše, neke zakone tog jezika ili elemente iz iranskih mitova, te određene forme persijske pjesme koristila bez ikakve promjene.

Međutim, proces uticaja nije bio jednosmjeran, već su i turski književnici uspjeli da utiču na islamsku civilizaciju. To se kasnije jasno primijetilo; kada su osmanski sultani osnovali dinastiju i započeli novo islamsko carstvo, ovog puta sasvim usredsređeno i preuobličeno u vidu tursko-islamske kulture. Možda bismo upravo iz tog razloga mogli reći da je njihovo carstvo izgradilo relativno stabilnu, ali kratkotrajnu tursko-islamsku civilizaciju, u kojoj je književnost imala veliki uticaj, zaključuje Nadir ef. Dacić u svome radu.